Tüp Bebek Başarısızlık Tedavisi
Tüp bebek tedavisinde başarısızlık sonrası ne yapılması gerektiği çiftler tarafından en sık sorulan soruların başında gelmektedir. Bu durumda ilk olarak tüp bebek başarısızlığı nedenleri araştırılmalı ve bir sonraki tüp bebek tedavisine bu araştırmalar sonrasında başlanmalıdır.
Tüp bebek başarısızlığı, sonrasında uygulanan tüp bebek tedavisinde her zaman olumsuz sonuç alınacağı anlamına gelmemektedir. Tüp bebek başarısızlığının nedenleri dikkatle araştırılmalıdır. Gelişen yumurtaların kalitesi, yumurtaların ilaçlara cevabı, elde edilen olgun yumurta sayısı, gelişen embriyo sayısı, embriyo kalitesi, rahim yapısı ve tüplerin durumu gibi birçok faktör değerlendirilmelidir.
Tüp bebek tedavisi başarısızlık nedenleri
Tüp bebek tedavi sürecinde sonuçları etkileyen birçok faktör bulunmaktadır. Tüp bebek tedavisi ile gebelik oluşabilmesi için iyi kalitede bir embriyo elde edilmelidir. Embriyoyu tutabilmesi için rahim hazırlık süreci bir diğer önemli faktör olarak karşımıza çıkmaktadır. Embriyonun başarılı bir şekilde transferi için ultrason altında doğru teknikle embriyo transfer edilmelidir.
Tüp bebek başarısızlık nedenleri:
- Yumurtaların (foliküllerin) yumurta geliştirici ilaçlara yetersiz yanıt vermesi
- Olgun yumurta sayısının düşük olması
- Yumurtaların döllenme oranın düşük olması
- Embriyoların gelişiminde problemle karşılaşılması
- Yeterli kalitede embriyo oluşmaması
- Embriyonun rahim iç zarına tutunma sürecinde problem
Yularda belirtilen tüp bebek başarısızlık nedenlerinin tamamının detaylı bir şekilde değerlendirilmesi gerekiyor.
Başarısız tüp bebek denemesi sonrası ilk olarak yapılması gerekenler
Öncelikle başarısız tüp bebek tedavisi sonrasında tedavi süreci en başından başlanarak tekrar gözden geçirilmeli, değiştirilebilecek noktalar değerlendirilmelidir.
Yumurta büyütme sürecinde kullanılan ilaçlar değiştirilebilir ancak bu noktada sadece değişiklik yapılması adına ilaç değiştirmek süreci olumlu etkilemeyecektir. Yumurta gelişim sürecinde bir problem olduğu düşünülüyorsa ilaç protokolünde farklı ilaçlar kullanılabilir.
Yumurta çatlatma protokolü değiştirilebilir, ancak burada şu akla gelmemelidir “ilk denememde kullanılan protokol yanlış mıydı?”. Çünkü her protokolün kendi içinde farklı etki mekanizmaları bulunmaktadır ve basamaklı yaklaşım tedavi açısından daha doğru olacaktır. Her şeyi aynı anda uygulamak bir çok hastada gereksiz ilaç kullanımına yol açacak veya hastaya fayda sağlamayacak gereksiz işlemler kullanılmış olacaktır.
Rahim hazırlık süreci, rahim ve tüplerin yeniden değerlendirilmesi, embriyo gelişim sürecine göre ek tedavilerin uygulanması açısından tedavi süreci dikkatle gözden geçirilmelidir.
Yumurtalıkların yumurta geliştirici ilaçlara verdiği yanıt incelenmeli
Yumurta gelişim sürecinde, gelişen folikül sayısı, toplanan yumurta sayısı, toplanan yumurtaların kalitesi, elde edilen olgun yumurta sayısı değerlendirilebilecek parametrelerdir.
Ultrasonda görülen folikül sayısı ile toplanan yumurta sayının oranı belirli bir yüzdenin üzerinde olmalıdır. Toplanan yumurta sayısı ile elde edilen olgun yumurta sayısı arasındaki oranın da değerlendirilmesi gerekiyor. Bu oranlar düşükse kullanılan yumurta geliştirici ilaçların tipi değiştirilebilir farklı etki mekanizması olan ilaçlar eklenebilir. Yumurta çatlatma protokolünde aynı şekilde etki mekanizması farklı ilaçlar kullanılabilir veya bu ilaçlar kombine edilebilir.
Olgun yumurta sayısı ve yumurtaların döllenme sonuçları değerlendirilmeli
Çiftler çoğu zaman tüp bebek tedavi sürecinde toplanan yumurta sayısına göre tedavi başarısını değerlendirmektedir. Ancak toplanan yumurta sayısı kadar önemli bir faktör de elde edilen olgun yumurta sayısıdır.
Bir sonra ki adım, yumurtaların döllenme oranıdır. Döllenme oranın düşük olması önemli bir problemdir, bunun nedeni yumurta kaynaklı olabileceği gibi sperm kaynaklı da olabilir. Bazı çiftlerde total fertilizasyon başarısızlığı dediğimiz durumla karşılaşılabiliyor, yumurtaların hiçbiri spermle döllenmiyor ve embriyo gelişmiyor. Total döllenme başarısızlığı çok dikkatli bir şekilde değerlendirilmesi ve yönetilmesi gereken bir süreçtir.
Yumurtaların döllenmesinde problem varsa, ileri düzey sperm seçim yöntemleri kullanılarak dölleme kapasitesi daha yüksek spermler seçilebilir. Ayrıca yumurta spermle döllendikten sonra yumurtanın aktivasyonu (Ca ionofor, ionomisin, piezzo tekniği vb) döllenme oranını arttırabilmektedir.
Embriyo gelişim sürecinin değerlendirilmesi
Embriyoların gelişim süreci tedavi başarısızlıkları açısından bize değerli bilgiler verebilir. Tüp bebek tedavi sürecinde iyi kalitede embriyoların elde edilmesi amaçlanmaktadır. Embriyoların blastokist aşamasına ulaşırken özellikle embriyonun 3.günden 5.güne geçişlerinde yavaşlama varsa bu durumun nedenleri ile ilk 3 gün embriyo gelişimindeki yavaşlamanın nedenleri farklıdır.
İlk 3 gün embriyo gelişiminde yavaşlamanın nedenleri genetik kaynaklı olabilirken, embriyonun 3.günden 5.güne geçerken gelişiminin yavaşlamasının nedenleri genetik ve erkek sperm kaynaklı olabilmektedir. Embriyo gelişim süreci; yumurta kalitesi ve sperm kalitesinin rol oynadığı dinamik bir süreçtir.
Zor embriyo transferi
Embriyo transferi ultrason altında rahme yerleştirilmektedir. Bazen embriyo transferi zor olabilmektedir, eğer zor embriyo transferi olmuşsa bir sonraki transfer işleminde aynı zorlukla karşılaşmamak için gerekli değerlendirme yapılmalıdır. Kullanılan kateter değiştirilebilir, rahim ağzında yapışıklık varsa transfer öncesinde bu yapışıklıkların düzeltilmesi gerekiyor.
Bunun dışında rahim kasılmalarını azaltmak için transfer sürecinde medikasyon uygulanabilmektedir. Rahim içi kasılmalarını önlemek için transfer tekniğinde rahmin tepe kısmına değmeden embriyoyu transfer etmek gerekiyor.
Rahim içi ve endometrium değerlendirilmeli
Embriyonun rahim iç zarına tutunabilmesi için rahimde polip, miyom, yapışıklık , şekil bozukluğu gibi anormallikler açısından hastanın değerlendirilmesi gerekir. Bunun için rahmin ultrason, salin infüzyon sonografi ve rahim filmi (hsg) ile değerlendirilmesi faydalı olacaktır. Tüp bebek başarısızlık durumunda, hastanın
- Endometrial polip
- Rahim iç zarına baskı yapan miyom
- Rahimde yapışıklık
- Rahim şekil bozuklukları ( rahim perdesi, çift rahim, yarım rahim)
- Hidrosalpenks ( tüpte sıvı birikimi)
- Adenomiyozis veya endometriozis ( çikolata kisti hastalığı)
- İnce endometrium açısından değerlendirilmesi gerekmektedir.
Tüp bebek tedavi başarısızlık öyküsü olan hastalarda histeroskopi mutlaka yapılmalıdır düşüncesi tartışmalıdır, bazen rahim içindeki anormallikler ultrasonda gözden kaçabilmektedir. Bu nedenle 2-3 tüp bebek başarısızlık öyküsü olan hastalarda rahimden kaynaklı nedenler şüpheleniliyorsa histeroskopi düşünülebilir.
Sperm faktörü yeniden incelenmeli
Tüp bebek tedavi başarısızlık öyküsü olan çiftlerde sperm değerlendirmesi ve sperm seçimi önem kazanmaktadır. Daha iyi kalitede embriyo elde edebilmek için ileri düzey sperm seçim tekniklerinin (PICSI, mikroçip vb) uygulanabilir. Çünkü spermin ilk olarak iç yapısı bozulur sonra dış yapısı bozulmaktadır. Mikroskop altında dış görünüşü iyi olan sperm seçilebilir ancak iç yapısı kötü bir sperme denk gelinmiş olabilir. Bu nedenle daha olgun, dölleme kapasitesi daha yüksek, DNA hasarı daha düşük olan sperm seçimi için ileri düzey sperm seçim teknikleri kullanılmalıdır.
Sperm DNA hasarı testinin rutin olarak istenmesi tartışmalıdır, hastanın öyküsü, embriyo gelişim öyküsü, sperm parametrelerine göre sperm DNA hasarı istenmektedir. Sperm DNA hasarı yüksekse buna karşı önlem almak gerekebilir. Özellikle tüp bebek tedavisinde ileri düzey sperm seçim teknikleri ile sperm DNA hasarı daha düşük sperm seçimi planlanabilir.
Tüp bebek başarısızlık öyküsü olan çiftlerde embriyoya genetik analiz (PGT-A) yapılmalı mı?
Preimplantasyon genetik test ile embriyo kromozom sayısına bakarak rahim iç zarına tutunma şansı en yüksek embriyo seçilebilmektedir. Çünkü tüp bebek başarısızlıklarında en sık karşılaşılan durumlardan biri embriyo kromozom sayısı anormallikleridir. Preimplantasyon genetik testi hangi durumlarda istiyoruz?
- İleri kadın yaşı
- Tüp bebek başarısızlık öyküsü
- Tekrarlayan düşük öyküsü
- Anne veya baba adayında kromozom sayısı anormalliğinin olması
PGT-A embriyo oluşturmaz veya embriyonun kalitesini yükseltmez; mevcut embriyolar arasından kromozomal açıdan uygun olanların seçilmesine yardımcı olmayı amaçlar. Her hastada toplam canlı doğum ihtimalini artıracağına dair bir garanti verilemez.
PGT-A (preimplantasyon genetik test) ile ilgili bilinmesi gereken, bu işlemle tutma şansı en yüksek olan embriyo seçilerek gebelik şansı artmaktadır. Ancak PGT-A ile değerlendirilmiş ve kromozom sayısı normal olan embriyonun %100 gebelik garantisi olmadığının çiftler tarafından bilinmesi gerekiyor.
Tüp bebek başarısızlık durumunda Yumurta Aktivasyonu
Özellikle yumurtaların döllenme problemi varsa veya iyi kalitede embriyo gelişim problemi varsa mikroenjeksiyon sonrası yumurtaların aktivasyonu için Ca ionofor, İonomisin, Piezzo elektrik stimülasyon uygulanabilir.
Normal süreçte sperm yumurtanın içine girdikten sonra fosfolipaz C enziminin aktivasyonu ile yumurtada bazı fizyolojik değişikliklere neden olur. Bu değişiklikler yumurtanın döllenmesinde ve embriyonun gelişiminde çok önemli bir role sahiptir. Bazı çiftlerde spermin yumurtayı yeterli aktive etmemesi yetersiz döllenme oranı ve kötü embriyo gelişimine neden olabilir.
Tüp bebek başarısızlık durumunda İleri Düzey Sperm Seçim Yöntemleri
Fizyolojik intrasitoplazmik sperm enjeksiyonu (PICSI), mikroçip yöntemi gibi ileri düzey sperm seçim yöntemleri bulunmaktadır. Bu teknikler özellikle tüp bebek başarısızlık öyküsü olan çiftlerde, sperm şekil bozukluğu olan erkelerde, embriyo gelişim problemi olan çiftlerde kullanılabilmektedir.
Bu tekniklerle daha olgun ve dölleme kapasitesi yüksek spermlerin seçimi amaçlanmaktadır. Bu seçim yöntemleri her hastada rutin kullanılmamalıdır. PICSI, mikroçip ve benzeri sperm seçim tekniklerinin kullanımı bireyselleştirilmelidir ve çiftlere bu tekniklerin her zaman kesin sonuç veremeyebileceği anlatılmalıdır.
Tüp bebek başarısızlık sonrasında hangi testler yapılmalı?
Tüp bebek başarısızlık sonrasında istenecek testler çiftlerin öyküsünü ve durumuna göre değişmektedir. Tüm testlerin her hastaya istenmesi doğru değildir. Tüp bebek başarısızlığı olan çiftlerde;
- Rahim filmi tekrarı
- Sperm testi tekrarı
- Sperm DNA hasarı
- Hormon testleri
- Pıhtılaşmaya yatkınlık oluşturacak mutasyonların taranması
- Anne ve baba adayının genetik testleri istenebilir.
Bu noktada vurgulanması gereken durum, hastaların detaylı değerlendirilerek gereksiz testlerin önüne geçilmesi gerekiyor.
Tüp bebek başarısızlık durumunda bağışıklık testleri, bağışıklık tedavisi
Başarısız tüp bebek tedavi öyküsü olan kadınlarda özellikle rahim iç zarındaki bağışıklık sistemi hücreleri embriyoyu yabancı bir cisim gibi görüp embriyonun tutunmasına engel olabilir. Çünkü embriyoyu oluşturan genetik altyapının yarısı babadan gelmektedir, bu nedenle anne adayının bağışıklık sisteminin gereğinden fazla aktive olmasına neden olabilir.
Anne adayının transfer günü ve sonrasında bağışıklık sisteminin düzenlenmesi için doktor kontrolünde uygulanan tedavilerin faydalı etkisini gösteren çalışmalar bulunmaktadır. Bunun aksini gösteren bu tedavilerin yeterli etkinlikte olmadığını gösteren çalışmaların da olduğunu unutmamak gerekiyor. Bu nedenle bağışıklık sistemi tedavilerinin mutlaka bireyselleştirilmesi gerekiyor, rutin her hastaya uygulanmaması gerekiyor.
Sonuç
Tüp bebek başarısızlık öyküsü olan hastaların detaylı değerlendirilmesi gerekmektedir. Yumurta büyütme süreci, elde edilen yumurtaların kalitesi, spermle döllenme oranı, elde edilen embriyo kalitesi ve embriyoların gelişimi değerlendirilmeli, bu parametrelerde problem varsa buna yönelik önlem alınabilir.
Embriyo transfer hazırlık süreci, rahim iç yapısı ve tüplerin durumu tekrar gözden geçirilmeli şüpheli bir durum varsa ek testlerle değerlendirme yapılmalıdır.
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı veya kişiye özel tedavi önerisi yerine geçmez.
